Bát quái là gì: ý nghĩa 8 quẻ đơn, bảng chữ cái của Kinh Dịch
Cập nhật 18 tháng 10, 2026
Sáu mươi tư quẻ thì nhiều, khó nhớ. Tám quẻ đơn thì không. Mỗi quẻ kép đều là hai quẻ đơn chồng lên nhau, và trong đa số trường hợp, hình ảnh mà cặp quẻ tạo ra — lửa trên nước, gió dưới trời — chính là nguồn gốc của tên quẻ và lời quẻ. Nắm được tám quẻ đơn, Kinh Dịch sẽ mở ra với bạn. Bảng thuộc tính đầy đủ có trên trang bát quái; bài này giải thích cách sử dụng nó.
Từ hào đến quẻ đơn
Một quẻ đơn (卦, quái; gọi chung là bát quái, 八卦) gồm ba hào, mỗi hào là âm (vạch đứt) hoặc dương (vạch liền), đọc từ dưới lên. Hai lựa chọn lặp lại ba lần cho ra tám hình. Truyền thống đọc mỗi quẻ như một hình tượng tự nhiên, một thành viên trong gia đình, một phẩm chất và một phương vị:
- ☰ Càn (乾) — ba hào dương. Trời. Người cha; sức mạnh, chủ động, sáng tạo. Hành Kim. Tây Bắc.
- ☷ Khôn (坤) — ba hào âm. Đất. Người mẹ; tiếp nhận, nuôi dưỡng, nhu thuận. Hành Thổ. Tây Nam.
- ☳ Chấn (震) — một hào dương đẩy lên dưới hai hào âm. Sấm. Con trai trưởng; chuyển động, chấn động, khởi đầu. Hành Mộc. Đông.
- ☴ Tốn (巽) — một hào âm dưới hai hào dương. Gió, cây. Con gái trưởng; thấm nhập nhẹ nhàng, ảnh hưởng từ từ. Hành Mộc. Đông Nam.
- ☵ Khảm (坎) — một hào dương giữa hai hào âm. Nước, vực sâu. Con trai giữa; hiểm nguy, sâu thẳm, trôi chảy. Hành Thủy. Bắc.
- ☲ Ly (離) — một hào âm giữa hai hào dương. Lửa, ánh sáng. Con gái giữa; sáng rõ, bám vào, văn minh. Hành Hỏa. Nam.
- ☶ Cấn (艮) — một hào dương nằm trên hai hào âm. Núi. Con trai út; tĩnh lặng, dừng lại, giới hạn. Hành Thổ. Đông Bắc.
- ☱ Đoài (兌) — một hào âm trên hai hào dương. Đầm, hồ. Con gái út; vui vẻ, cởi mở, lời nói. Hành Kim. Tây.
Một mẹo nhớ của truyền thống: vai trò "gia đình" do hào khác biệt quyết định. Một hào dương giữa các hào âm là con trai (Chấn, Khảm, Cấn, theo vị trí hào dương: dưới, giữa, trên); một hào âm giữa các hào dương là con gái (Tốn, Ly, Đoài). Càn và Khôn là cha mẹ.
Tiên Thiên và Hậu Thiên bát quái
Bạn sẽ gặp bát quái trong hai cách xếp vòng tròn.
Tiên Thiên bát quái (先天八卦, tương truyền của Phục Hy) đặt các quẻ đối nghịch đối diện nhau: Càn ở trên (phía nam, theo bản đồ cổ Trung Hoa), Khôn ở dưới, Ly và Khảm nằm trên trục ngang. Đây là sơ đồ của những cặp bổ sung cho nhau — mỗi quẻ đều đối diện với quẻ có mọi hào ngược lại. Thứ tự số của nó (Càn 1, Đoài 2, Ly 3, Chấn 4, Tốn 5, Khảm 6, Cấn 7, Khôn 8) chính là thứ tự mà Mai Hoa Dịch Số dùng để đổi con số thành quẻ.
Hậu Thiên bát quái (後天八卦, tương truyền của Văn Vương) là cách xếp trên la bàn và các sơ đồ phong thủy: Ly ở nam, Khảm ở bắc, Chấn ở đông, Đoài ở tây, các quẻ còn lại ở bốn góc. Nó đi theo vòng tuần hoàn bốn mùa — sấm đánh thức năm mới ở phương đông, lửa làm chín muồi ở phương nam, đầm thu gom ở phương tây, nước cất giữ ở phương bắc — và cho mỗi quẻ phương vị đã liệt kê ở trên.
Không cách xếp nào là "chính tông" duy nhất; chúng trả lời những câu hỏi khác nhau (cấu trúc và quá trình).
Từ hai quẻ đơn đến một quẻ kép
Chồng một quẻ dưới với một quẻ trên, bạn có một trong 64 quẻ Kinh Dịch. Cách gọi tên truyền thống là "tượng trên, tượng dưới, tên quẻ": 水雷屯, Thủy Lôi Truân. Có ba cách đọc một cặp quẻ đáng biết:
- Nhìn hình ảnh. Đất trên trời (quẻ số 11, Địa Thiên Thái) trông như lộn ngược — nhưng khí trời bốc lên còn khí đất lắng xuống, nên hai bên gặp nhau và giao hòa: thông thái, yên vui. Trời trên đất (quẻ số 12, Thiên Địa Bĩ) trông ngay ngắn, vậy mà hai luồng khí lại rời xa nhau: bế tắc. Hình ảnh là động, không phải tĩnh.
- Nhìn phẩm chất. Lửa (sáng rõ) trên nước (hiểm nguy) ở quẻ số 64, Hỏa Thủy Vị Tế: ánh sáng chưa chiếu tới chỗ sâu — chưa hoàn thành. Nước trên lửa ở quẻ số 63, Thủy Hỏa Ký Tế: mỗi bên ở đúng chỗ tác động được lên bên kia — đã hoàn thành.
- Nhìn gia đình. Hai cô con gái sống chung một mái nhà mà chí hướng khác nhau cho ra quẻ số 38, Hỏa Trạch Khuê, sự chia lìa; Thoán truyện nói đúng như vậy.
Đại Tượng (大象) của mỗi quẻ luôn mở đầu bằng việc gọi tên hình tượng của hai quẻ đơn, vì thế đây là đoạn văn dễ gắn với hình quẻ nhất.
Vì sao tám quẻ thuần đặc biệt
Tám quẻ được tạo thành từ một quẻ đơn chồng lên chính nó — ䷀ Càn, ䷁ Khôn, ䷲ Chấn, ䷸ Tốn, ䷜ Khảm, ䷝ Ly, ䷳ Cấn, ䷹ Đoài — thể hiện mỗi phẩm chất ở dạng nguyên chất nhất. Đọc tám trang quẻ này là bước thứ hai rất tốt sau bài hướng dẫn: đó là bát quái đang nói bằng những câu hoàn chỉnh.